Thứ hai - 08/12/2025 22:20Một trong những thay đổi mang tính cách mạng nhất là việc áp dụng nguyên tắc Trách nhiệm Mở rộng của Nhà sản xuất (EPR). Hiểu một cách đơn giản, các công ty sản xuất hoặc nhập khẩu sản phẩm giờ đây phải đóng góp tài chính để hỗ trợ việc thu gom và xử lý chất thải tạo ra từ chính sản phẩm của họ sau khi người tiêu dùng không còn sử dụng.
Đây là một bước tiến lớn, chuyển một phần gánh nặng tài chính và trách nhiệm xử lý rác thải từ xã hội và ngân sách nhà nước sang cho chính các nhà sản xuất. Quan trọng hơn, cơ chế này tạo ra một động lực kinh tế trực tiếp, khuyến khích các nhà sản xuất phải tư duy lại về thiết kế sản phẩm: làm sao để bao bì dễ tái chế hơn, sử dụng ít vật liệu hơn, hoặc kéo dài vòng đời sản phẩm để giảm thiểu chi phí EPR phải đóng.
Dưới đây là một vài ví dụ về mức đóng góp hỗ trợ xử lý chất thải theo Phụ lục XXIII của Nghị định 05/2025/NĐ-CP:
Bên cạnh việc đóng góp tài chính, luật mới còn đi một bước xa hơn: yêu cầu các nhà sản xuất một số loại bao bì, sản phẩm phải chịu trách nhiệm đảm bảo một tỷ lệ tái chế bắt buộc. Điều này có nghĩa là họ phải tự tổ chức tái chế hoặc thuê các đơn vị có chức năng để thực hiện việc này, đảm bảo đạt được mục tiêu cụ thể do nhà nước đề ra.
Khi có tỷ lệ bắt buộc, các nhà sản xuất phải chủ động tìm kiếm hoặc đầu tư vào các giải pháp tái chế. Điều này tạo ra một thị trường đảm bảo đầu ra cho các công ty thu gom và tái chế, từ đó thu hút vốn đầu tư xây dựng nhà máy, phát triển công nghệ xử lý và hình thành một chuỗi cung ứng tuần hoàn thực thụ. Dưới đây là các mục tiêu tái chế bắt buộc cho một số loại bao bì phổ biến trong 3 năm đầu áp dụng, theo Phụ lục XXII của Nghị định 05/2025/NĐ-CP:
|
Loại bao bì/sản phẩm |
Tỷ lệ tái chế bắt buộc cho 3 năm đầu |
|
Bao bì giấy, carton |
20% |
|
Bao bì nhôm |
22% |
|
Bao bì PET cứng |
22% |
Theo quy định tại Điều 97 và 98 của Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao bắt buộc phải lắp đặt các hệ thống quan trắc nước thải và khí thải tự động, liên tục.
Hãy hình dung mỗi ống khói, mỗi cửa xả thải của nhà máy lớn giờ đây đều có một "đồng hồ đo" kỹ thuật số gửi thẳng số liệu về cho sở tài nguyên môi trường, chấm dứt tình trạng lén xả thải vào ban đêm hay ngoài giờ hành chính. Quy định này giúp tăng cường sự minh bạch, cho phép các cơ quan chức năng giám sát chặt chẽ việc tuân thủ quy định về xả thải và nhanh chóng phát hiện các sự cố bất thường, đảm bảo doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm liên tục cho hoạt động của mình.
Luật mới đã nâng cao đáng kể vai trò của cộng đồng dân cư. Theo Điều 33 của Nghị định 08/2022/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 05/2025/NĐ-CP), cộng đồng dân cư và các cá nhân chịu tác động trực tiếp bởi một dự án đầu tư có quyền được tham gia góp ý kiến trong quá trình thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM).
Chủ dự án bắt buộc phải tổ chức tham vấn thông qua các hình thức đa dạng như tổ chức họp lấy ý kiến trực tiếp, tham vấn bằng văn bản, hoặc công khai thông tin ĐTM trên trang thông tin điện tử. Điều này có nghĩa là, chủ dự án không thể "phớt lờ" ý kiến của người dân. Họ có nghĩa vụ pháp lý phải ghi nhận, phân tích và công khai giải trình lý do tại sao một ý kiến không được tiếp thu, tăng cường sự minh bạch và trách nhiệm giải trình trước cộng đồng. Quy định này đảm bảo quyền lợi của người dân được lắng nghe và bảo vệ, hướng tới sự phát triển hài hòa giữa dự án và cộng đồng địa phương.
Thay vì định nghĩa một cách chung chung, luật pháp hiện hành phân loại nguy cơ gây ô nhiễm môi trường của một dự án dựa trên các tiêu chí rất cụ thể về quy mô và công suất hoạt động. Cách tiếp cận dựa trên dữ liệu này giúp cho việc quản lý trở nên khách quan, minh bạch và dễ áp dụng hơn.
Dưới đây là một số ví dụ về cách Phụ lục II của Nghị định 08/2022/NĐ-CP phân loại dự án có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường ở mức độ "Lớn" (công suất cao):
Việc phân loại rõ ràng này chính là cơ sở để áp dụng các biện pháp quản lý tương ứng, chẳng hạn như yêu cầu lắp đặt hệ thống quan trắc tự động 24/7 (như đã nêu ở Mục 3) đối với các dự án thuộc nhóm "Lớn", đảm bảo nguồn lực quản lý được tập trung vào những nơi có rủi ro cao nhất.
Đối với các hoạt động có khả năng gây tác động lớn đến môi trường, đặc biệt là khai thác khoáng sản, luật pháp yêu cầu doanh nghiệp phải có trách nhiệm ngay từ đầu. Cụ thể, theo Điều 36 của Nghị định 08/2022/NĐ-CP, các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản phải lập phương án cải tạo, phục hồi môi trường và trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
Điểm mấu chốt là doanh nghiệp phải thực hiện ký quỹ (đặt cọc một khoản tiền) tại Quỹ Bảo vệ môi trường. Đây là sự thay đổi tư duy từ "khắc phục hậu quả" sang "đảm bảo trách nhiệm trả trước". Thay vì phải tốn ngân sách nhà nước để xử lý các khu mỏ bỏ hoang, quy định này đảm bảo nguồn tài chính cho việc phục hồi đã được khóa lại ngay từ khi dự án bắt đầu, tránh tình trạng doanh nghiệp giải thể hoặc phá sản để trốn tránh trách nhiệm.
Những thay đổi trên cho thấy một sự chuyển dịch mô hình quản lý môi trường tại Việt Nam, từ bị động ứng phó sang chủ động phòng ngừa và áp dụng nguyên tắc "người gây ô nhiễm phải trả tiền" một cách toàn diện. Các quy định này không chỉ là những dòng chữ trên giấy mà còn là công cụ mạnh mẽ để định hình một tương lai phát triển bền vững hơn. Khi các quy định này đi vào cuộc sống, mỗi chúng ta sẽ cần thay đổi những thói quen hàng ngày như thế nào để cùng chung tay xây dựng một Việt Nam xanh hơn?
